Jeopolitik kırılma, yabancı yatırımcı ve Türkiye
Dr. Deniz İstikbal - İstanbul Medipol Üniversitesi
2020-2025 dönemi siyasi, askeri ve ekonomik krizlerin olduğu bir süreç olarak tecrübe edildi. Salgınla başlayan iktidar değişimleri iktisadi karmaşaları sonlandırmazken global borçluluk düzeyi ve faiz ödemeleri tarihteki en yüksek seviyelere tırmandı. Uluslararası finansal yapı krizlerle mücadelede yetersiz kalırken bölgesel çatışmalar sürece dahil oldu. Enerji ve gıdada meydana gelen fiyat artışları parasal genişlemeyle birleşti ve enflasyon rakamları son yarım yüzyılın en yüksek yüzdelerine yükseldi.
Bu süreçte yabancı yatırımcı olarak tanımlanan gruplar ise yatırımları daha stabil alanlara kaydırdı. 2019’da 2 trilyon dolar olan dünyadaki yıllık doğrudan yabancı yatırım (DYY) miktarı 2020’de 1,19 trilyon dolara geriledi. Günümüze kadar da DYY miktarı 2020 öncesi rakamlara erişebilmiş değil. Türkiye’ye gelen yabancı yatırımcılar da benzer bir eğilim izliyorlar. 2020-2025 döneminde ülkeye çekilen doğrudan yabancı yatırım miktarı 70 milyar dolar olurken geçmiş yıllara göre azalış mevcut. Bu azalma global şartların etkisiyle oluşurken fiyat istikrarının sağlanamaması da sürece olumsuz yansıyor.
FAİZ ORANLARI VE GÜVENLİK ARAYIŞI
Yabancı yatırımcıların yatırım yapma isteğini belirleyen temel etmenlerden biri faiz oranları. Küresel düzeyde yüksek seyreden faizler yabancı yatırımcıları yatırım yapmaktan ziyade faiz gelirlerine yönlendiriyor. Ek olarak enflasyonun artış eğilimine girmesi yatırımcıların kararını olumsuz yönde etkiliyor. Bölgesel çatışmaların yaygınlaşmaya başladığı 2022’den günümüze kadar da yatırımcılar yatırım yapmaktan geri duruyor ve yüksek faize yönelebiliyor. Veya daha güvenlikli gördükleri ülke ve coğrafyaları tercih edebiliyorlar. Tecrübe edilen olumsuzlara rağmen Türkiye’nin istikrarlı bir güven adası şeklinde yatırımcıları kendine çektiği ve daha fazla potansiyel taşıdığı söylenebilir. Çevre ülkelerine gelen yabancı yatırımcılar enerji sektörü ağırlıklı yatırım yaparken Türkiye imalat sanayi ve teknolojide öne çıkıyor. Yabancı yatırımcının Anadolu topraklarına ilgisinin arkasında ise sadece güçlü imalat sanayi değil genç insan kaynağı ve üretim gücü gibi etmenler bulunuyor. Bu nedenle 2026-2028 dönemi yabancı yatırımcılar acısından geçmiş 6 seneye kıyasla daha olumlu bir eğilim gösterebilir.
KÖRFEZ VE BATI ASYALI YATIRIMCI GÜVENLİ LİMAN ARAYIŞINDA
2003-2025 aralığında Türkiye 300 milyar dolara yakın doğrudan yabancı yatırım çekti. Ülkeye gelen yabancı yatırımcılar arasında Almanya, Hollanda, Belçika, İngiltere ve ABD gibi aktörler üst sırada yer aldılar. Son dönemde de benzer bir trend görülüyor ve Batılı ülkelerden Türkiye’ye yabancı yatırımcılar geliyor. Ancak Körfez’de başlayan ve global ölçekli bir krize dönüşen çatışma Batılı ülkelerden ziyade Batı Asyalı yatırımcıları farklı bölgelerde yatırım yapmaya itiyor. İran-ABD-İsrail arasındaki çatışmanın boyutları göz önüne alındığında jeopolitik bir kırılmanın yaşandığı ve sermayenin güvenli liman aradığı görülüyor. Avrupa’dan Asya sınırlarına kadar dünyanın en büyük ordu ve savunma sanayine sahip aktörü olarak Türkiye öne çıkıyor, ilgi görüyor. Bu ilgi güvenli bir liman niteliğinde olan ülkenin coğrafi konumu ve kendi kendine yeterli askeri kapasitesiyle Batı Asyalı yatırımcıları kendine çekebilir. Türkiye’deki yatırım stokuna ülkelere göre bakıldığında Suudi Arabistan, BAE, Kuveyt, Umman ve Katar gibi aktörler alt sıralarda yer alıyorlar. Bu ülkelerin Türkiye’deki toplam yatırımları 20 milyar doların altında bulunuyor.
TÜRKİYE’DEN YABANCI YATIRIMCILAR İÇİN YENİ HAMLELER
Körfez sermayesinin güvenlik arayışı içerisinde olduğu ve istikrarlı bir yatırım coğrafyasına ihtiyaç duyması Türkiye alternatifini güçlendiriyor. Böylesi bir dönemde Türk karar alıcılar yatırımcılar için vergileri yüzde 25’ten yüzde 9’a çekiyor ve 20 yıllık bir af getiriyor. Ek olarak gümrük vergilerini yatırımcı lehine düzenliyor ve yenilebilir enerji sektörüne yönlendirme yapıyor. Körfez sermayesinin güvenli liman arayışına paralel olarak Batılı aktörlere olan güvenin zayıflaması Türk savunma sanayiinin global ün kazandığı bir döneme denk geliyor. Benzer şekilde Suudi Arabistan-Türkiye arasında vizeler kaldırılıyor ve Suudi yatırımcılar ülkedeki enerji yatırımlarına odaklanıyorlar. Kuveyt, BAE ve Katar gibi ülkelerden Türkiye’ye yapılan diplomatik ziyaretlerde sıklaşıyor ve global ölçekli etki uyandırıyor. Ocak 2026’da Türkiye’ye doğrudan yatırım yapmış üçüncü büyük aktör olarak da BAE gözlere çarpıyor. Dubai ve Riyad gibi merkezlerden çatışma nedeniyle uzaklaşan yatırımcılar güvenlik arayışı ve istikrar nedeniyle yatırımlarını farklı bölgelere kaydırıyorlar. Böylesi bir dönemde Türkiye yabancı yatırımcılara istisna, vergi indirimi ve fırsatlar sunarak yabancı yatırım ortamında iyileştirmeye gidiyor. Global şartlar ve fırsatlar açısından yaklaşıldığında Türk imalat sanayiinin gösterdiği üretim ve ihracat potansiyeli sürece ciddi katkı sunuyor. Son yıllarda mal ve hizmet ihracatının 400 milyar doları aşarak zirve yapması bu katkının bir sonucu olarak değerlendirilebilir.
Jeopolitik kırılmanın gerçekleştiği bir dönemde yabancı yatırımcılar için daha iyi bir yatırım ortamı yaratmayı hedefleyen Türkiye’nin adımları 2026-2028 döneminde 60 milyar doları aşan bir miktarı ülkeye çekebilir. Enerji, turizm, sanayi ve tarım gibi alanlarda ortaya konan yeni sanayileşme planları da bölgesel kalkınmanın yabancı yatırımcılarla birlikte yürütülmesine imkân sağlayabilir. Böylesi bir adım istikrar arayışındaki Körfez yatırımcısını Türkiye’ye çekme potansiyeli taşıyan önemli fırsatlardan biri. Sonuç olarak küresel çatışmanın yaygınlaştığı ve global düzenin değişim gösterdiği bir süreçte Türkiye yaşanan krizleri fırsata çevirme potansiyeline sahip. Mevcut kaotik süreçte İstanbul Finans Merkezinin Dubai ile karşılaştırması da bu nedenle önem taşıyor. Ancak fırsatın yakalanması için yabancı yatırımcılara sunulan ek teşviklerin yerinde olduğu ve yeni destek paketlerine ihtiyaç olduğu göz önünde bulundurulmalı.
